mənbə: Huriyyet.com.tr

Türk millətinin tarixində yeni bir dövrün qapılarının açıldığı və “Suverenlik qeyd-şərtsiz millətindir” ifadəsinin dövlət idarəçiliyində öz yerini tutduğu Cümhuriyyətin elan edilməsindən 98 il ötür. görkəmli forma. Mustafa Kamal Atatürk, Cümhuriyyətin elan edilməsi qərarı ilə bağlı Nutukda 'Yemək zamanı: 'Sabah Cümhuriyyəti elan edəcəyik' dedim. Orada olan dostlar dərhal mənim fikrimlə razılaşdılar. Yeməyi buraxdıq. O andan etibarən necə davranmalı olduğuma dair qısa bir proqram hazırladım və yoldaşları təyin etdim” söylədi.
1923-cü il iyulun 24-də Lozanna müqaviləsi imzalandı və yeni Türk Dövlətinin müstəqilliyi qəbul edildi.

1923-cü il oktyabrın 13-də ikinci dövr Türkiyə Böyük Millət Məclisinin toplanmasından 2 ay sonra Ankara Türkiyənin hökumət mərkəzi oldu. Bundan sonra mövcud rejimin adı bütün aydınlığı ilə verilməli və yeni dövlətin başçısı seçilməli idi. Digər tərəfdən bəzi xarici ölkələr Lozanna müqaviləsinin təsdiqi üçün Türkiyədə yeni dövlət rejiminin daha dəqiq müəyyənləşdirilməsini istəyirdilər.


27 oktyabr 1923-cü ildə İdarə Heyətinin istefaya getməsi və Məclisin etimadını qazanacaq kabinet siyahısının yaradılmaması da bu problemin təcili həllini tələb edirdi.

'Sabah Respublikanı elan edəcəyik'
1923-cü il oktyabrın 28-i axşama qədər hökumət qurula bilməyəndən sonra Mustafa Kamal Paşa Çankaya Köşkündə Lətifə xanıma dostları üçün süfrə hazırlatdırdı.
Nutukda Mustafa Kamal Paşa İsmət Paşa, Əli Fuat Paşa, Halit Paşa, Kemalettin Sami bəyin qatıldığı şam yeməyində vəziyyətibelə izah etdi:

“Gecə idi... Çankayaya getmək üçün Məclis binasından çıxarkən dəhlizlərdə məni gözləyən Kemalettin Sami və Halit Paşa ilə qarşılaşdım.
Əli Fuat Paşa Ankaradan yola düşərkən o günkü qəzetdə oxumuşdum ki, onlar Ankaraya “Vida və xoş gəldin” başlığı ilə gəliblər. Hələ onlarla görüşməmişdim. Mənimlə söhbət etmək üçün orada gec saatlara qədər gözlədiklərini başa düşdükdə, milli müdafiə naziri Kazım paşa vasitəsilə onlara nahara gələcəklərini bildirdim. İsmət paşaya, Kazım paşaya və Fəthi bəyə mənimlə birlikdə Çankayaya gəlmələrini söylədim. Çankayaya gedəndə məni görməyə gələn Rize millət vəkili Fuat və Afyonkarahisar millət vəkili Ruşen Eşref bəylə görüşdüm. Onları da nahara apardım.

305 / 5000
Результаты перевода
Yemək zamanı “Sabah biz Respublika elan edəcəyik”,dedim . Orada olan dostlar dərhal mənim fikrimlə razılaşdılar. Yeməyi buraxdıq. O andan etibarən necə davranmaq barədə qısa bir proqram hazırladım və YOLDAŞlar təyin etdim. Mənim hazırladığım proqramın, verdiyim göstərişin icrasını görəcəksiniz.

Cənablar, görürsünüz ki, mən Cümhuriyyətin elan edilməsi ilə bağlı qərar vermək üçün Ankaradakı bütün yoldaşlarla görüşüb müzakirə etməyə heç vaxt lüzumvə ya ehtiyac görməmişəm. Çünki onların əslində və təbii olaraq mənim kimi düşündüyünə şübhə etmirdim. Lakin o vaxt Ankarada olmayan bəzi şəxslər, səlahiyyətləri olmadığı halda, onlara xəbər vermədən, rəyləri və razılıqları olmadan Cümhuriyyətin elan olunmasını özlərinin küskünlüyünə, bizdən ayrılmalarına səbəb hesab etdilər".

'YAŞASIN CUMHURİYYƏT' SƏSLƏRİ VƏ ALQIŞLARLA QARŞILANDI
Həmin gecə Mustafa Kamal Paşa və İsmət Paşa 1921-ci il Konstitusiyasının bəzi maddələrinə dəyişiklik edən qanun layihəsini hazırladılar.
“Türkiyə dövlətinin idarə forması cümhuriyyətdir”. Maddənin müddəasını ehtiva edən qanun layihəsi ilə bağlı Türkiyə Böyük Millət Məclisində edilən çıxışlardan sonra saat 20.30-da iclasda iştirak edən 158 üzvün hamısının səsi ilə Cümhuriyyətin elan edilməsi qəbul edilib. Cümhuriyyətin elan edilməsi “Yaşasın Cümhuriyyət” səsləri və alqışlarla qarşılandı.

Beləliklə, yeni dövlətin idarə forması bütün aydınlığı ilə adını aldı. Cümhuriyyətin elan edilməsi ilə “Suverenlik qeyd-şərtsiz millətindir” prinsipi indi özünün ən bariz formasında dövlət idarəçiliyində öz yerini tapmışdır.

Sonra prezident seçkiləri keçirildi. Gizli səsvermədə 158 millət vəkilinin hamısının səsini toplayan Qazi Mustafa Kamal Paşa Türkiyə Böyük Millət Məclisi tərəfindən yeni Türkiyə dövlətinin ilk prezidenti seçildi. Bunun ardınca kürsüyə çıxan Mustafa Kamal Paşa, öz nitqini “Türkiyə Cümhuriyyəti xoşbəxt, uğurlu və qalib olacaqdır” sözləri ilə bitirdi.

Bununla da dövlətin adı və rejimi ilə bağlı müzakirələrə son qoyuldu və prezidentlik məsələsi həll olundu. Hökumətin formalaşdırılması yolu yenidən təşkil olundu.
Müvafiq olaraq, prezident baş naziri təyin edəcək, baş nazir isə öz nazirlərini seçib prezidentin təsdiqinə təqdim edəcəkdi. Bu təcrübə ilə Parlamentli İdarəetmə Sistemi əvəzinə parlament sisteminə keçildi.

1925-ci ildən bu yana “MİLLİ BAYRAM” KİMİ QEYD EDİLİR

İlk hökuməti qurmaq İsmət İnönüyə həvalə edilərkən, Fəthi Okyar Türkiyə Böyük Millət Məclisinin sədri seçildi.
Oktyabrın 29-dan 30-na keçən gecə Türk xalqı Cümhuriyyətin elan olunmasını qeyd etdi. 26 oktyabr 1924-cü ildə dərc edilən fərmanla Cümhuriyyətin elan olunması101 top atəşi və tədbirlərlə qeyd edilməsi qərara alındı.

Xarici İşlər Nazirliyi 2 fevral 1925-ci il tarixli qanun təklifi ilə 29 oktyabrın bayram olmasını təklif etdi. Təklif Milli Məclisin Konstitusiya Komissiyasında nəzərdən keçirilib və aprelin 18-də qəbul edildi.

Təklifin Türkiyə Böyük Millət Məclisində 19 apreldə qəbul edilməsi ilə 1925-ci ildən oktyabrın 29-u “Milli bayram” kimi qeyd olunmağa başladı.